Tin Văn hóa - Du lịch 01/07/2021

Đắk song nỗ lực bảo tồn và phát huy hiệu quả không gian văn hóa cồng chiên M’nông


Năm 2005, Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên đã được Tổ chức Văn hóa, Khoa học và Giáo dục Liên hợp quốc (UNESCO) công nhận là “Kiệt tác truyền khẩu và phi vật thể nhân loại”. Cùng với các địa phương khác trong tỉnh Đắk Nông, trong những năm gần đây, huyện Đắk Song đã có rất nhiều nỗ lực trong việc bảo tồn, phát huy đưa tiếng cồng chiêng và văn hóa cồng chiêng hòa vào đời sống đương đại. Ở rất nhiều nơi trên địa bàn huyện Đắk Song, tiếng cồng chiêng vang lên rộn rã các bon làng M’nông.

Tích cực, chủ động trong phục dựng các nghi lễ, lễ hội và truyền dạy diễn tấu cồng chiêng

Ngày 27/5/2017, Ban Thường vụ Huyện ủy Đắk Song đã ban hành Chỉ thị số 26-CT/HU tăng cường sự lãnh đạo của Đảng về bảo tồn và phát huy không gian văn hóa cồng chiêng huyện Đắk Song. Theo đó, Chỉ thị đã được quán triệt đến toàn bộ cán bộ, đảng viên và các tầng lớp nhân dân. Từ đây, tạo được sự chuyển biến tích cực trong nhận thức của các cấp ủy, chính quyền, cán bộ, đảng viên và nhân dân về vai trò, vị trí, tầm quan trọng của công tác bảo tồn không gian văn hóa cồng chiêng trên địa bàn huyện. Ngày 08/6/2017, UBND huyện đã có kế hoạch số 94/KH - UBND về Bảo tồn, phát huy không gian văn hóa cồng chiêng của dân tộc M’nông trên địa bàn huyện Đắk Song giai đoạn 2017 - 2020.

Để thực hiện có hiệu quả, huyện Đắk Song đã đẩy mạnh công tác tuyên truyền, vận động cả hệ thống chính trị từ huyện đến cơ sở và đồng bào các dân tộc thiểu số tại chỗ nhận thức một cách sâu sắc về trách nhiệm gìn giữ, phát huy giá trị văn hóa cồng chiêng. Cụ thể và thiết thực hơn, ngành văn hóa huyện đã tham mưu phục dựng lại một số nghi lễ và lễ hội gắn với diễn tấu cồng chiêng, tiêu biểu như lễ Mừng lúa mới, lễ Sum họp cộng đồng…Nữ nghệ nhân cồng chiêng Thị Bơh vẫn còn nhớ mãi về không khí của lễ Sum họp cồng đồng năm 2017. Tại đó, bà đã cùng đội cồng chiêng bon N’Jrang Lu ở xã Đắk N’Đrung tham gia cùng các đội chiêng bạn suốt một ngày một đêm. Bà đã được gặp lại những người bạn thuở thiếu thời, cái thuở những thiếu nữ M’nông như bà được sống trọn vẹn trong một không gian của tiếng cồng chiêng nguyên sơ và trong trẻo nhất. Tiếng cồng chiêng trong mùa lễ hội đã thôi thúc bà học hỏi, làm quen và diễn tấu thuần thục nhiều bài chiêng cổ của người M’nông. Mỗi khi gợi nhắc về không khí của những ngày lễ hội rộn ràng trong thanh âm tiếng chiêng bà lại bồi hồi và xúc động. Với bà, tiếng chiêng là suối nguồn dưỡng nuôi nên những yêu thương và khát vọng cho một cuộc sống yên bình và hạnh phúc.

Thực tế cho thấy, đa phần những người biết diễn tấu cồng chiên là người cao tuổi, do vậy để có thể lưu giữ nét văn hóa truyền thống quý báu này, lớp trẻ cần phải được truyền dạy lại. Và từ đây, nhiều lớp truyền dạy đánh cồng chiêng đã được triển khai một cách bài bản trên địa bàn các xã trong huyện Đắk Song. Ở những bon làng có đội cồng chiêng, các nghệ nhân, nhất là những nghệ nhân giàu kinh nghiệm và uy tín sẽ là người trực tiếp truyền dạy cho lớp cháu con. Ở bon N’Jrang Lu, nghệ nhân Ma Rin (Điểu N’Jah) là người đã được giao nhiệm vụ truyền dạy cách đánh cồng chiêng và kỹ năng chỉnh chiêng cho rất nhiều lớp cháu con trong bon trong suốt mấy năm nay. Từ những sự truyền dạy của ông, đội văn nghệ bon N’Jrang Lu trở thành một trong những đội chiêng chuyên nghiệp và bài bản của huyện. Đã ở tuổi 80, nghệ nhân Ma Rin vẫn luôn mong mỏi làm sao giữ gìn được sức khỏe thật tốt để tiếp tục truyền lại niềm đam mê tiếng cồng chiêng và ý thức gìn giữ di sản văn hóa của cha ông cho lớp trẻ. Tham gia những lớp dạy đánh cồng chiêng, nhiều thanh thiếu niên M’nông không chỉ đã hiểu, tự hào về không gian văn hóa cồng chiêng mà còn có thể diễn tấu.

Những nghệ nhân nặng lòng với việc lưu giữ tiếng chiêng cho bon làng

Nghệ nhân Ma Rin được phong danh hiệu Nghệ nhân nhân dân năm 2019. Là người thuộc rất nhiều bài chiêng cổ M’nông, điều mà nghệ nhân Ma Rin đau đáu, trăn trở nhất vẫn là làm sao đừng để tiếng chiêng M’nông dần bị quên lãng. Câu chuyện cùng ông và người vợ thủy chung gắn bó với ông đã mấy chục năm nay - bà Thị Bơh bên bếp lửa sáng mai ấm áp với những sợi khói chờn vờn quanh những ché, chum, những gùi, những giỏ vẫn là câu chuyện về cồng chiêng M’nông. Bà Thị Bơh bảo, ông bà bén duyên nhau cũng từ tiếng chiêng mùa lễ hội. Tiếng chiêng đồng vọng cùng nụ cười và ánh mắt nồng ấm theo nhịp chiêng của Thị Bơh đã làm chàng trai M’nông Điểu N’Jah xin được về ở rể. Hơn 60 năm nên duyên vợ chồng, mỗi khi nói về cái duyên gặp gỡ đó, ông lại nhắc đến tiếng chiêng và bộ chiêng cổ của gia đình ông.

Mặc dù con cái ông bà đã trưởng thành và có người đang đảm nhận cương vị chủ chốt tại địa phương nhưng với họ, cồng chiêng M’nông và niềm đam mê tiếng chiêng của cha mẹ vẫn là điều rất đáng trân quý. Anh Điểu Khánh Rin (con trai của ông bà Ma Rin - Thị Bơh) hiện là Chủ tịch UBND xã Đắk N’Đrung, dù bộn bề công việc nhưng khi có thời gian rảnh, anh vẫn tranh thủ ngồi tâm sự cùng mẹ cha về cồng chiêng của dân tộc mình và làm thế nào để tiếng chiêng của dân tộc M’nông tiếp tục được lưu truyền. Anh đã khuyến khích con cháu trong nhà tích cực nhờ ông bà truyền dạy đánh cồng chiêng. Em Thị Nhi - cháu ruột của nghệ nhân Ma Rin dẫu chỉ mới 11 tuổi nhưng đã có thể tham gia diễn tấu bốn bài chiêng M’nông. Thị Nhi tâm sự rằng, không chỉ em mà nhiều bạn cùng trang lứa với em vẫn luôn yêu quý tiếng cồng chiêng của dân tộc. Các em tham gia một cách hào hứng và đầy đủ những lớp truyền dạy đánh chiêng ở bon làng em và cả ở những bon làng lân cận như bon Bu Rwah, bon Bu Boong…Các em chính là thành viên của đội cồng chiêng trẻ hiện nay tại bon N’Jrang Lu.

Cùng với Đắk N’Đrung, xã Trường Xuân cũng là địa phương có nhiều nghệ nhân cồng chiêng và các đội cồng chiêng. Trong đó, tiêu biểu nhất là đội cồng chiêng bon Bu Pah. Đây là đội cồng chiêng gắn liền với tâm huyết của những nghệ nhân như Y Brế (Ma Khăn) và Thị Pơh, trong đó Y Brế là đội trưởng.

Đã gần 70 tuổi nhưng giọng nói của Y Brế vẫn sang sảng và cặp mắt ánh lên niềm hân hoan xúc động khi nói về cồng chiêng M’nông. Theo Y Brế, văn hóa M’nông sẽ khuyết đi một vế nếu không nhắc đến cồng chiêng. Tiếng chiêng là tiếng lòng của người M’nông. Tiếng chiêng gắn liền với các nghi lễ và lễ hội của đồng bào ông, là hình thức để giao tiếp với thần linh, với thiên nhiên, rừng núi và cây cỏ. Cuộc sống hiện đại sẽ làm mờ dần nhiều nét văn hóa, điều đó không thể tránh khỏi. Dẫu vậy, bảo tồn không gian văn hóa cồng chiêng chính là lưu giữ cái tâm thức, cốt cách và nền tảng văn hóa truyền thống cho cháu con. Đây cũng là lý do mà ông tình nguyện truyền dạy diễn tấu cồng chiêng không chỉ trong bon Bu Pah mà cả ở các bon làng khác trong xã, trong huyện và cả tỉnh Đắk Nông.

Gắn bó với ông là nghệ nhân Thị Pơh. Nghệ nhân Thị Pơh biết đánh cồng chiêng từ nhỏ, đến nay dẫu tuổi đã ngoài 60 nhưng bà vẫn luôn hết mình cho hoạt động của đội cồng chiêng bon làng. Khi có chủ trương thành lập đội văn nghệ của bon, bà đã đi vận động nhiều chị em trong bon Bu Pah cùng tham gia và tình nguyện truyền dạy chị em những kỹ năng cơ bản trong diễn tấu cồng chiêng cho đến tập luyện các bài chiêng cổ. Sự khổ luyện của đội chiêng, tâm huyết của nghệ nhân Thị Pơh hay nghệ nhân Y Brế cũng đã được ghi nhận bằng việc đội cồng chiêng bon Bu Pah được ngành văn hóa huyện Đắk Song và tỉnh Đắk Nông cử tham gia rất nhiều hội diễn văn nghệ quần chúng và liên hoan văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên.

Có thể nói, bằng sự nỗ lực của các cấp ủy đảng, chính quyền, sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị cùng ý thức lưu giữ và khát vọng lan tỏa những tinh hoa trong văn hóa truyền thống của đồng bào M’nông, không gian văn hóa cồng chiêng M’nông trên địa bàn huyện Đắk Song đã và đang được bảo tồn, phát huy một cách hiệu quả. Đến với các bon làng để được nghe tiếng chiêng trong mùa lễ hội, được gặp gỡ những nghệ nhân nặng lòng với tiếng chiêng ngàn đời của dân tộc, cho chúng ta thêm niềm tim vào những giá trị bền lâu của văn hóa cồng chiêng trong đời sống văn hóa của người M’nông, dẫu nó đang hòa chung vào dòng chảy của cuộc sống hiện đại.

Phan An

Tap chí Nâm Nung (175) - 6/2021


Số lượt người xem : Bản in